ARTAN ELEKTRİK TALEBİ NÜKLEER ENERJİYİ YENİDEN GÜNDEME TAŞIYOR

Artan elektrik talebi, enerji arz güvenliği ve düşük karbonlu enerji kaynaklarına duyulan ihtiyacın artması, nükleer enerjinin küresel enerji politikalarındaki yerini yeniden güçlendirmektedir. Anadolu Ajansı Enerji Terminali’nde yayımlanan habere göre mevcut nükleer santrallerin işletilmeye devam etmesi ve ülkelerin açıkladığı yeni kapasite hedeflerinin gerçekleşmesi halinde, küresel nükleer kurulu gücün 2050 yılına kadar yaklaşık 1446 GW seviyesine ulaşması beklenmektedir. Mevcut yaklaşık 403 GW’lık kapasite dikkate alındığında bu, 1043 GW’lık yeni nükleer kapasitenin devreye alınması anlamına gelmektedir. Haberin dikkat çekici tarafı ise söz konusu yeni kapasitenin yaklaşık 260 GW’lık bölümünün küçük modüler reaktörlerden (SMR) oluşmasının beklenmesidir.

Nükleer enerjiye yönelik bu yeni ilginin arkasında yalnızca iklim değişikliğiyle mücadele hedefleri bulunmamaktadır. Elektrikli araçların yaygınlaşması, sanayide elektrifikasyonun hızlanması ve özellikle yapay zekâ uygulamalarının gelişmesiyle veri merkezlerinin elektrik ihtiyacının artması, kesintisiz ve düşük karbonlu elektrik üretimine olan ihtiyacı artırmaktadır. IEA’ya göre nükleer enerji bugün küresel elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 10’unu karşılamakta ve hidroelektrikten sonra dünyanın en büyük düşük emisyonlu elektrik kaynağı konumunda bulunmaktadır. Bu nedenle nükleer enerji, güneş ve rüzgâr gibi yenilenebilir kaynakların yerini alacak bir seçenekten çok, artan elektrik talebinin karşılanmasında bu kaynakları tamamlayabilecek bir üretim teknolojisi olarak yeniden değerlendirilmektedir.

Bu dönüşüm içerisinde SMR’lerin öne çıkmasının temel nedeni ise yalnızca daha küçük reaktörlerden oluşmaları değildir. Modüler üretim, daha düşük başlangıç kapasitesi ve farklı ihtiyaçlara göre kurulabilme potansiyeli, bu teknolojileri büyük ölçekli nükleer santrallerden farklı bir yatırım modeli hâline getirmektedir. Özellikle yüksek miktarda ve kesintisiz elektriğe ihtiyaç duyan veri merkezleri ile enerji yoğun sanayi tesisleri açısından bu özellikler dikkat çekmektedir. Ancak SMR’lerin bugün için büyük ölçekli santrallerin yerini tamamen alabilecek olgunlukta olduğu söylenemez. IEA da ilk ticari SMR projelerinin 2030 civarında devreye girmesinin beklendiğini ve teknolojinin yaygınlaşması için maliyet, finansman, düzenleme ve tedarik zinciri gibi sorunların çözülmesi gerektiğini belirtmektedir.

SMR’LERDE ASIL DEĞİŞİM REAKTÖRÜN BOYUTUNDAN ÇOK YATIRIM MODELİNDE

Büyük ölçekli nükleer santraller yüksek miktarda sürekli elektrik üretme avantajına sahip olsa da yüksek başlangıç maliyetleri, uzun inşaat süreleri ve finansman ihtiyacı nedeniyle oldukça büyük projeler olarak karşımıza çıkmaktadır. SMR’lerin geliştirilmesindeki temel amaçlardan biri ise nükleer yatırımların daha küçük kapasitedeki modüller hâlinde gerçekleştirilebilmesi ve mümkün olduğunca standartlaştırılmış üretim yöntemlerinden yararlanılmasıdır. Böyle bir modelin başarılı olması durumunda yatırımın aşamalı biçimde yapılabilmesi ve elektrik talebinin gelişimine göre kapasitenin artırılabilmesi mümkün olabilir.

Bununla birlikte burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta bulunmaktadır: Bir teknolojinin modüler olması, otomatik olarak daha ucuz veya daha kolay kurulacağı anlamına gelmemektedir. SMR’lerin ekonomik açıdan başarılı olabilmesi için üretim ölçeğinin büyümesi, standart tasarımların yaygınlaşması ve ilk projelerde elde edilen deneyimin sonraki projelere aktarılması gerekmektedir. IEA’nın değerlendirmelerinde de SMR’lerin maliyetlerinin düşürülmesinin yaygınlaşma açısından belirleyici olduğu vurgulanmaktadır. Bu nedenle önümüzdeki yıllarda SMR teknolojisi açısından asıl sınav, yalnızca teknik olarak çalışabilen reaktörlerin geliştirilmesi değil, bunların planlanan süre ve maliyetlerle ticari olarak uygulanabilir hâle getirilmesi olacaktır.

Bu açıdan bakıldığında, haberin ortaya koyduğu 260 GW’lık beklenti önemli olmakla birlikte doğrudan gerçekleşmesi kesinleşmiş bir kapasite olarak değerlendirilmemelidir. Söz konusu rakam, mevcut politikalar ve ülkelerin açıkladığı hedefler doğrultusunda oluşan bir beklentiyi ifade etmektedir. Nitekim bugün dünya genelinde işletmede olan SMR sayısı hâlâ sınırlıdır ve ticari ölçekte yaygınlaşma süreci yeni başlamaktadır. IEA verilerine göre Çin ve Rusya’da işletilen örnekler bulunurken, yeni ticari projelerin önümüzdeki yıllarda Kanada, Güney Kore, Birleşik Krallık ve ABD gibi ülkelerde ilerlemesi beklenmektedir.

TÜRKİYE’NİN NÜKLEER ENERJİ HEDEFİNDE SMR’LERİN YERİ

Türkiye açısından SMR konusu yalnızca küresel bir teknoloji eğilimi olarak değerlendirilmemelidir. Türkiye’nin elektrik talebinin önümüzdeki yıllarda sanayileşme, ulaşımın elektrifikasyonu, dijitalleşme ve yeni tüketim alanları nedeniyle artması beklenmektedir. Buna karşılık enerji arzının güvenilir ve çeşitlendirilmiş bir yapıya kavuşturulması, dışa bağımlılığın azaltılması ve emisyonların sınırlandırılması birlikte ele alınmalıdır. Nükleer enerjinin sürekli üretim yapabilmesi, bu açıdan güneş ve rüzgâr gibi üretimi hava koşullarına bağlı kaynakları tamamlayabilecek bir özellik taşımaktadır.

Türkiye de bu doğrultuda SMR teknolojilerini uzun vadeli nükleer enerji planlamasına dahil etmektedir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından açıklanan hedefe göre Türkiye’nin 2050 yılına kadar 12 büyük ölçekli reaktöre ek olarak 5 GW SMR kapasitesine ulaşması ve elektrik üretiminin en az yüzde 10-15’ini nükleer enerjiden karşılaması hedeflenmektedir. Bu hedef, Türkiye’nin nükleer enerjiyi yalnızca Akkuyu ile sınırlı bir proje olarak görmediğini, daha geniş bir enerji stratejisinin parçası olarak değerlendirdiğini göstermektedir.

Ancak Türkiye açısından asıl fırsatın yalnızca SMR’leri ülkeye getirmek olmadığı düşünülmektedir. Nükleer enerji yatırımlarının uzun vadeli ekonomik katkısının artırılması için teknoloji transferi, yerli üretim, mühendislik kapasitesinin geliştirilmesi ve nükleer tedarik zincirinin oluşturulması önem taşımaktadır. Türkiye’nin daha önce nükleer enerji alanında teknoloji transferi ve yerlileştirmeyi öncelik olarak açıklaması da bu açıdan önemlidir. Eğer SMR yatırımları bu hedeflerle birlikte yürütülebilirse, nükleer enerji yalnızca elektrik üretiminde kullanılacak bir kaynak olmaktan çıkarak Türkiye’nin yüksek teknoloji üretim kapasitesine katkı sağlayan bir sanayi alanına dönüşebilir.

NÜKLEER VE YENİLENEBİLİR ENERJİ BİRBİRİNİN ALTERNATİFİ OLMAMALI

Türkiye’nin gelecekteki enerji sistemi açısından nükleer enerji ile güneş ve rüzgâr kaynaklarını birbirinin alternatifi olarak değerlendirmek yerine, farklı özelliklere sahip kaynakların birlikte kullanılacağı bir yapı oluşturmak daha doğru olacaktır. Güneş ve rüzgâr enerjisi düşük emisyonlu elektrik üretimini artırırken, üretimlerinin hava koşullarına bağlı olması nedeniyle enerji depolama ve şebeke esnekliği ihtiyacını beraberinde getirmektedir. Nükleer santraller ise uzun süreli ve sürekli üretim sağlayarak bu değişken üretim yapısının dengelenmesine katkıda bulunabilir.

Buna enerji depolama sistemleri de eklendiğinde daha dengeli bir enerji karması oluşturmak mümkün hâle gelmektedir. Batarya sistemleri kısa süreli dalgalanmaların yönetilmesinde, pompaj depolamalı hidroelektrik santraller ise daha büyük ölçekli depolama ihtiyacında kullanılabilirken, nükleer santraller sürekli üretim sağlayan düşük karbonlu kaynak olarak sistemde yer alabilir. Dolayısıyla Türkiye’nin enerji dönüşümünde tek bir teknolojiye dayalı bir yaklaşım yerine, farklı kaynakların birbirini tamamladığı dengeli bir sistem oluşturması daha gerçekçi bir seçenek olarak öne çıkmaktadır.

GENEL DEĞERLENDİRME

Küçük modüler reaktörlerin 2050 yılına kadar küresel nükleer kapasite artışının yaklaşık dörtte birini oluşturmasının beklenmesi, nükleer enerji sektöründe önemli bir değişimin yaşandığını göstermektedir. Ancak bu gelişme, SMR teknolojisinin önündeki bütün teknik ve ekonomik sorunların çözüldüğü anlamına gelmemektedir. Önümüzdeki dönemde teknolojinin gerçek potansiyelini belirleyecek temel unsurlar; maliyetlerin düşürülmesi, güvenlik ve lisanslama süreçlerinin netleşmesi, tedarik zincirlerinin oluşturulması ve ilk projelerin planlanan süre ve bütçeler içerisinde tamamlanması olacaktır.

Türkiye açısından ise SMR’ler, artan elektrik talebinin karşılanması ve enerji arz güvenliğinin güçlendirilmesi açısından değerlendirilmesi gereken seçeneklerden biridir. Ancak Türkiye’nin hedefi yalnızca belirli sayıda reaktör kurmakla sınırlı kalmamalıdır. Asıl kazanım, bu yatırımların yerli sanayi, mühendislik kapasitesi, araştırma-geliştirme çalışmaları ve nükleer tedarik zinciriyle desteklenmesi olacaktır. 2050 yılına yönelik 5 GW SMR hedefi bu açıdan yalnızca bir kapasite hedefi değil, Türkiye’nin nükleer teknoloji alanında nasıl bir konum almak istediğinin de göstergesi olarak değerlendirilebilir.

Sonuç olarak küçük modüler reaktörler, Türkiye’nin enerji dönüşümünde tek başına çözüm olarak görülmemeli; güneş, rüzgâr, hidroelektrik ve enerji depolama sistemleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Önümüzdeki dönemde asıl mesele yalnızca nükleer kapasitenin artırılması değil, bu kapasitenin ekonomik, güvenli ve mümkün olduğunca yerli bir yapıyla enerji sistemine kazandırılması olacaktır. SMR teknolojisinin beklenen maliyet ve ölçek avantajlarını gerçekten sağlayabilmesi hâlinde ise Türkiye açısından ortaya yalnızca yeni bir elektrik üretim seçeneği değil, aynı zamanda nükleer teknoloji ve yüksek katma değerli sanayi alanlarında yeni bir gelişme fırsatı çıkabilir. Bu nedenle SMR’lerin Türkiye’nin enerji geleceğindeki yeri, kurulacak reaktörlerin sayısından çok, bu teknolojinin ülkenin genel enerji stratejisi ve sanayi politikasıyla ne ölçüde bütünleştirilebildiği üzerinden değerlendirilmelidir.

Ayşe Rana Pak